न्यूयॉर्क ते ‘मुंबई विकासाचे प्रतिमान’ नाकारून निसर्गपूर्क,समन्यायी,समतोल विकास प्रतिमांची गरज.- पक्षीमित्र राजेंद्र गाडगीळ
आज जागतिक नकाशावर न्यूयॉर्क, लंडन किंवा मुंबईसारख्या महानगरांकडे पाहिले तर एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते, ती म्हणजे ‘विकासाची फसलेली प्रतिमान’. न्यूयॉर्कमधील राजकीय उलथापालथ असो किंवा मुंबईतील निवडणुका, या सर्वांच्या मुळाशी दोन अत्यंत कळीचे प्रश्न आहेत: निसर्गाचा ढासळलेला समतोल आणि स्थानिक रोजगाराची असुरक्षितता. यातूनच आज महानगरांमध्ये घरांची टंचाई, वाहतुकीच्या समस्या, बकालीकरण, झोपडपट्ट्यांचा विस्तार,व्यसनाधीनता आणि गुन्हेगारीसारखे गंभीर सामाजिक प्रश्न आणि प्रदूषण समस्या आ वासून उभे आहेत.
- जागतिक संदर्भ आणि वाढती असमानता.
न्यूयॉर्क आणि लंडनसारख्या शहरांनी एकेकाळी जागतिकीकरणाचे नेतृत्व केले. परंतु, आज तिथेही ‘स्थानिक विरुद्ध परके’ हा वाद उग्र झाला आहे. आकडेवारीनुसार, न्यूयॉर्कमध्ये राहण्याचा खर्च (Cost of Living) गेल्या दशकात ३० टक्क्यांनी वाढला, पण मजुरीचे दर त्या प्रमाणात वाढले नाहीत. लंडनमध्येही बाहेरून येणाऱ्या ‘स्वस्त मजुरांमुळे’ स्थानिक कामगारांच्या रोजगारावर आणि उत्पन्नावर दबाव निर्माण झाला आहे.
मुंबईची स्थिती यापेक्षा वेगळी नाही. मुंबईत दरवर्षी साधारणपणे ५ ते ६ लाख लोक स्थलांतरित होतात. संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) अहवालानुसार, २०३० पर्यंत मुंबईची लोकसंख्या पावणेतीन कोटींच्या पार जाण्याची शक्यता आहे. या अफाट गर्दीमुळे पायाभूत सुविधांवर प्रचंड ताण येत असून, स्वस्त मजुरीच्या हव्यासापोटी अनेक उद्योगांनी स्थानिक युवकांना डावलून परराज्यातील मजुरांना प्राधान्य दिले आहे. परिणामी, हा संघर्ष केवळ राजकीय उरला नसून तो आर्थिक अस्तित्वाचा लढा बनला आहे. याच असुरक्षिततेतून शहरात जुगार, वेश्याव्यवसाय आणि अमली पदार्थांच्या व्यसनांसारखी विघातक प्रवृत्ती बळावत चालली आहे.
- निसर्गाचा श्वास कोंडला..!
एक पक्षीमित्र म्हणून निसर्गाचा हा ऱ्हास पाहताना मन अस्वस्थ होते. मुंबईचे उदाहरण घेतले तर गेल्या ३० वर्षांत येथील हरित क्षेत्र (Green Cover) ४० टक्क्यांनी कमी झाले आहे. आज अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर उभ्या राहणाऱ्या टोलेजंग सिमेंटच्या भिंती आणि कोस्टल रोडसारख्या प्रकल्पांमुळे शहराचे नैसर्गिक ‘वायुविजन’ (Ventilation) पूर्णपणे थांबले आहे.
समुद्राकडून येणारी शुद्ध हवा या उंच इमारतींमुळे अडवली गेल्याने उपनगरांमधील प्रदूषित हवा बाहेर जाऊ शकत नाही. परिणामी, मुंबईचा हवा गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) अनेकदा ३०० च्या पुढे जाऊन आरोग्याचा प्रश्न गंभीर झाला आहे. जेव्हा आपण निसर्ग ओरबाडून असा ‘असमान विकास’ करतो, तेव्हा त्याचा पहिला फटका झोपडपट्टीत राहणाऱ्या गरिबांना बसतो.अतिवृष्टी आणि उष्णतेच्या लाटा हे याच निसर्गविरोधी विकासाचे अपत्य आहेत.
- रोजगार, संस्कृती आणि भाषेची गळचेपी.
जेव्हा कंपन्या केवळ स्वस्त मजुरांच्या शोधात बाहेरच्यांना प्राधान्य देतात, तेव्हा फक्त रोजगार जात नाही, तर त्या मातीची संस्कृती आणि भाषाही धोक्यात येते. बाहेरून आलेला कामगार विखुरलेला असल्याने तो ‘संघटना’ (Union) उभी करू शकत नाही, पर्यायाने त्याचे शोषण करणे भांडवलदारांना सोपे जाते. यामुळेच स्थानिक अस्मितेपेक्षा केवळ ‘बाजाराला’ महत्त्व प्राप्त झाले असून शहरे राहण्यायोग्य उरलेली नाहीत.
- धोरणात्मक आराखडा: ‘समान आणि शाश्वत विकास’
जर आपल्याला न्यूयॉर्क किंवा मुंबईच्या निवडणूक इशाऱ्यांकडे गांभीर्याने पाहायचे असेल, तर खालील बदल करणे अनिवार्य आहे.
- निसर्गपूरक विकास निर्देशांक (Nature-Inclusive GDP): केवळ आर्थिक वाढ न मोजता ‘ग्रीन जीडीपी’ मोजावा. ज्या प्रकल्पांमुळे निसर्गाचे (पक्षी, झाडे, नद्या) नुकसान होते, त्यांच्यावर ‘निसर्ग कर’ लावून तो पैसा पर्यावरणाच्या पुनर्निर्माणासाठी वापरावा.
- स्थानिक रोजगार सक्षमीकरण: उद्योगांना किमान ७०-८०% रोजगार स्थानिकांना देणे बंधनकारक असावे. उद्योगांनी त्यांच्या ‘CSR’ मधील ५०% निधी स्थानिक तरुणांना ‘कुशल’ बनवण्यासाठी खर्च करावा.
- कंत्राटी पद्धतीवर मर्यादा: स्वस्त रोजगाराच्या नावाखाली होणारे शोषण थांबवण्यासाठी ‘किमान वेतन’ कायद्याची कडक अंमलबजावणी करावी. स्थानिक आणि बाहेरील मजुरांच्या वेतनात तफावत नसावी, जेणेकरून केवळ ‘स्वस्त’ म्हणून स्थानिकांना नाकारले जाणार नाही.
- विकेंद्रित शहरीकरण: सर्व भार मुंबईवर टाकण्याऐवजी, महाराष्ट्रातील इतर जिल्ह्यांत (उदा. जळगाव, सोलापूर, लातूर) त्या त्या भागातील नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर आधारित उद्योग विकसित करावेत. यामुळे ‘पोटासाठी होणारे सक्तीचे स्थलांतर’ थांबेल.
- सांस्कृतिक संवाद: कामाच्या ठिकाणी स्थानिक भाषा (मराठी) आणि संस्कृतीचा सन्मान राखणे हे कॉर्पोरेट धोरणाचा भाग असावे.
न्यूयॉर्क असो की मुंबई, निसर्ग आणि मानवाचा समतोल बिघडला की समाज कोसळतो. आपल्याला हा निसर्गविरोधी विकास नाकारून ‘समान आणि शाश्वत विकास’ स्वीकारावा लागेल. हा विकास असा असेल जिथे चिमणीला तिचे घरटे मिळेल आणि स्थानिक तरुणाला त्याच्या हक्काचा सन्मानजनक रोजगार!
